Òran nan clachan

Tha mi uamhasach fhèin toilichte gun robh mi an sàs sa phròiseact seo airson Àrainneachd Eachdraidheil Alba.

Chaidh iarraidh orm dà dhàn a sgrìobhadh – ann an Gàidhlig agus sa Bheurla Ghallda – a bha a-mach air cultar eachdraidheil cuid dhen na toglaichean brèagha a fo churam na buidhne.

Thug mi sùil air: Caisteal Dùn Staidhinis, far an deach Fionnghal Nic Dhòmhnaill a chumail an greim son greis; Caistel Cinn Droma, far an do chuir seachad Iarla Mharr iomadh oidhche a’ meòrachadh air dè an taobh a thèid e – dha na Seumasaich, neo dhan Rìaghaltas; Gearasdan Ruadhainn, a chaidh a thogail gus smac a chumail air a’ Ghàidhealtachd anns na bliadhnaichean as dèidh 1715; Caisteal Urchadain, a chaidh a ghlacadh ’s a chumail le Raibeart Brus, ’s e a’ caismeachd tron Ghleann Mhòr; Abaid Chrois Reagail, far an robh na Manaich Dhubha fad linntean; Caisteal Chiosmuil, sa bhàgh far an do dh’ fhalbh eilthrich bho Bharraigh ’s Uibhist airson Canada; Àrd-eaglais Eilginn, a chaidh a sgrios aig àm an Ath-leasachaidh, agus; Caisteal Bhruachaidh, far an robh Seanalair Monck, àrd chomandair fheachdan a’ Cho-fhlaitheis an Alba, a dh’ fhàs sgìth le cogadh as dèidh na rinn na sàighdearan aige ann an Dùn Dè.

Seo mar a sgrìobh mi an dà dhàn, taobh ri taobh:

Òran nan Clachan

Cha bhalbh na clachan seo idir – èist.
Tè òg uasal le blas Eilean Uibhist,
a’ seinn le bròn ann an Gàidhlig bhinn,
glas-làimhe dhubh air a craiceann fionn.
Bàta fo oiteag agus an caisteal air a chùl –
teaghlaichean a’ fàgail airson tìr nan craobh.
Òrdughan, peilearan, rianan catha,
Ceòl na caismeachd, an rìgh anns a’ bhlàr.
Deasbadan tethe air oidhcheannan san fhuachd,
uachdaran a’ meòrachadh air càite an tèid a chumhachd.
Ùrnaighean airson mathanas nam peacannan,
altachadh briste, a’ bristeadh nan leacan.
Fuil a’ sileadh ’s seanalair sgìth dheth,
na chluasan fhathast, caoineadh beag an leanaibh.
Sin uile glacte anns gach balla.
Cur làmh orra. Fairich am mac-talla.

Sang ae the stanes

These stanes arna soonless – hearken.
A quine fae Uist is quiet-like liltin
in Gylick sae doon-herted, dowie,
tinkling black chines ower her gentie bodie.
Sails in a braith o wind, wi the castle ahint
faimlies leein fir a kintra unkent.
Sodgers reddin up, the blatter ae stooer,
The muisic ae a king’s merch, michty in pooer.
Lang disputations on lang cauld nichts,
ane mickle laird sweir tae chuse whit’s richt.
Prayers tae Goad an benedictiouns,
Grace aw smattered, in years ae destructioun.
A general seeck scunnirt ae bluid awthegither
His lugs fu the screichs ae bairnies an mithers.
Thae soons ar aw kistit in ilka floor ablow.
Touch thaim. Ye maucht fin thair echo.

Agus seo mar a chaidh an dà dhan a chur seachad sa fiolm:

Caisteal Dùn Staidhinis Cha bhalbh na clachan seo idir – èist.
Tè òg uasal le blas Eilean Uibhist,a’ seinn le bròn ann an Gàidhlig bhinn,
glas-làimhe dhubh air a craiceann fionn.
Caistel Cinn Droma Lang disputations on lang cauld nichts,
ane mickle laird sweir tae chuse whit’s richt.
Gearasdan Ruadhainn Òrdughan, peilearan, rianan catha,
Caisteal Urchadain ceòl na caismeachd, an rìgh anns a’ bhlàr.
Abaid Chrois Reagail Prayers tae Goad and benedictions.
Caisteal Chiosmuil Bàta fo oiteag agus an caisteal air a chùl –
teaghlaichean a’ fàgail airson tìr nan craobh.
Àrd-eaglais Eilginn Grace aw smattered, in years ae destructioun.
Caisteal Bhruachaidh A general seeck scunnirt ae bluid awthegither
His lugs fu the screichs ae bairnies an mithers.Thae soons ar aw kistit in ilka floor ablow.
Touch thaim. Ye maucht fin thair echo.

Leugh an Leabhar

Fhuair mi cothrom a bhruidhinn air Leugh an Leabhar air BBC Radio nan Gàidheal, mu dheidhinn an dàin Memmetaal / Mammietung a sgrìobh mi le cuideachadh Geart Tigchelaar

B’ urrainn dhut èisteachd ris an seo (bho 22.04).

Tha mi air tòiseachadh air a’ chruinneachadh aig Geart leech hert yn nij jek ag eadar-theangachadh bho Fhrìoslannais gu Albais. Urram a th’ ann a bhith ag obair air na dàin eireachdail aige.

Naidheachdan ri thighinn air an sin, tha mi ’n dòchas!

An t-iasg nach b’ urrainn snàmh

Tha Urras Leabhraichean na h-Alba a’ ruith pròiseact an-dràsta – Reubalach – agus chaidh iarraidh orm le Comhairle nan Leabhraichean pìos rosg a sgrìobhadh air a shon.

‘S e an t-amas aig a’ phròiseact daoine a bhrosnachadh gus sgrìobhadh. Feumaidh e a bhith pearsanta. Feumaidh e a bhith fìor.

Chuir mi seachad beagan sheachdainnean a’ meòrachadh dè sgrìobhainn. An toiseach, bha mi a’ smaoineachadh mu dheidhinn mo sheann-sheanair – a bha dha-rìribh na reubalach, a’ trèanadh le Óglaigh na hÉireann ann an Baile a’ Bhàillidh faisg air Glaschu anns na làithean as dèidh Éirigh na Caisge. Tha mi air sgrìobhadh mu dhèidhinn roimhe.

Ach, aig a’ cheann thall, sgrìobh mi mu dhèidhinn na h-iomairt gus Amar-snàimh Shràid Chaladair a shàbhaladh – agus an latha nuair a nochd na poileis gus cuidhteas fhaighinn dhe na luchd-iomairt.

Bha mi an-sàs ann aig an àm. Anns an dealbh seo – a nochd anns A’ Herald – tha mi nam shuidhe air an taobh cheart, agus each poileis air a dhol seachad orm, os mo cheann.

Co-dhiù, seo agaibh an sgeulachd, agus seo agaibh cuideachd dàn brèagha a chaidh a sgrìobhadh le Anna Frater mar phàirt dhen phròiseact.

Steireoscop

“Dè bhios bàrd air muinntireas ris ma-thà?”

Chaidh a’ cheist sin a chur orm le càirdean ’s caraidean anns na seachdainean a dh’fhalbh, agus cha robh freagairt cheart agam idir.

Nuair a bhruidhinn mi ri Eleanor, stiùiriche StAnza, bha beachd neo dhà aice, ach cha robh càil ann idir a bha stèidhichte. Thig. Èist. Ionnsaich. Dèan caraidean ‘s ceanglaichean ùra.

Dè as fheàrr?

Ach, fhios agad, ‘s caomh leam a bhith ‘ag obair’ – neo bidh mi a’ faireachdainn ciontach ‘s gun fheum. Leis an sin, chuir mi dà rud romham – #leughadhaiganlinn agus Bàrdachd Steireoscopagach.

Leughadh aig an linn – tha sin furasta gu leòr. An aon turas roimhe a bha mi ann an Cill Rìmhinn (banais Mhìcheal Bauer ‘s Rob Wherret – beannachdan ‘s dùrachdan ‘s mìle taing dhaibh son cothrom a thoirt dhomh a bhith mar phàirt dhen latha bhrèagha ud) mhothaich mi an t-amar-snàimh aig Creag a’ Chaisteil. Leughadh bàrdachd ‘s snàmh. B’ urrainn dhomh sin a dhèanamh. Agus, le taic bho mo mhàthair Peanaidh Cole, tha mi air na leughaidhean sin a chlàradh.

An dàrna rud. Uill, an leabhar mu dheireadh a sgrìobh mi – ‘Cailèideascop’ – bha e stèidhichte gu ìre air beatha Sir Daibhidh Brewster. Chruthaich esan an cailèideascop. Agus bha e na ollamh ann am feallsanachd nàdarra (fiosaigs) aig Oilthigh Chill Rìmhinn anns na 1840an.

A bharrachd air a’ chailèideascop, b’ esan a thug fotografachd gu Alba an toiseach – aig ìre gu math tràth. Chan eil fhios aig mòran gur iad seallaidhean ‘s daoine bho Alba a tha a-measg na chiad rudan a chaidh a chlàradh air fotografan a-riamh.

Chruthaich Brewster inneal eile cuideachd – an steireoscop leansaichte. Sin inneal a bhiodh a’ coimhead air dà fhotograf tro leansaichean, agus a bhiodh an uairsin gan toirt dhan t-sùil mar dhealbh ann an trì dimeinsean.

Le sin, smaoinich mi, nì mi dàin steirosopagach – a’ feuchainn ri dà rud eadar-dhealaichte a thoirt còmhla gus dimeinsean ùr a dhèanamh asda. Urram do Bhrewster. Freagarrach son an leabhar agam. Freagarrach leis gu bheil an fhèis an Cill Rìmhinn.

Agus a’ chiad fheasgar a bha mi an seo, chuala mi bàrdachd ann am Frìoslannais, agus bhuail e orm cho mòr, na ceanglaichean eadar na cànain sin agus Albais. Dh’fhairich mi na faclan a bh’ aca aig mo bhonn. Cha mhòr gun robh mi gan tuigsinn. Aig ammanan, bha.

Co-dhiù. Shuidh mi sìos agus – le taic bhon eadar-lìn – rinn mi dàn ann an Frìoslannais agus Albais, a’ feuchainn ri sealltainn cho faisg ‘s tha iad. Rinn mo charaid ùr Geart Tigchelaar ceartaichean air na rinn mi (ach thuirt e gun d’ rinn mi ‘bloody good job’ air an rud – mo bheannachd air!) agus – leis an sin a chàirdean – seo agaibh a’ chiad dhàn steirosgopagach.

Wêrom soe ik it net doare?
Ik ha in memmetaal
en dy taal hat in froen.
Lit my gean dêre, oan har feestmiel
fan wurden waarm en licht,
en lit my my fol ite.
Myn tonge is net swier
gjin bân oer myn mûle –
har wurden smeitsje my goed.
Sâlt fan elke see hat wearde.
For how sad Ah no daur it?
Ah hae a mammietung
an that tung has a freen.
Lee me gang ther, tae her feastmeal
fu wurdies waarm an licht,
an lee me eat ma full.
Ma tung isna sweir
nae band oer ma mou –
her wurdies smak sae guid tae me.
Saut fae ilka sea has worth.

Duilleag air beith

Chì mi beith tro uinneag
air nach eil gruag ùr uaine,
tha a geugan dubh lom a-nist
ann an geamhradh thar smuain.

Uill tha aon duilleag oirre fhathast
a tha beag bideach buidhe,
a’ tionndadh ann an oiteag
a tha, ’s cinnteach, fuar.

Ach fuirich. Tha uisge na maidne
a’ laighe oirre mar ghlainne,
a’ sgoltadh an solais
a-rèir laghan nàdair:

dathan a’ nochdadh,
dearg-uaine-buidhe-ghorm,
a’ lasadh gu luath
an aghaidh dhubharachd na coille,

a’ deàrrsadh mar an aon reul sin
a chì thu air oidhche sgòthach –
geal ’s uile dathach –
aobhar a bhith an dòchas.

An Spealadair Aonaranach

(as dèidh an dàin le Wordsworth)

Bho Loch an Tuirc gu Rue Racine
agus air ais gu Loch an Tuirc

agus sibhse aig bòrd
a’ feuchainn ri cuimhneachadh
air turas eile
a-measg nan innsean iomallach –

latha an t-samhraidh
agus nighean a bha ris an fheur
a’ seinn, tha sibh ag innse dhuinn,
ann an teas àm nan cruachan.

An robh ad oirre idir
a’ chaileag bheag bhàn siud?
Neo an robh i mòr agus donn?
Chan eil sibhse ag ràdh.

Dh’èist sibh rithe co-dhiù,
ged nach do thuig sibh na sheinn i,
rud a bha fortanach
dhuibhse, mar bhàrd.

Oir tha aineolas na bheàrn
a ghabhas a lìonadh le faclan
mar Spiorad ’s Nàdar,
Eachdraidh ’s Saorsa.

Speal ann an làmh,
a’ gearradh an t-saoghail,
a’ dubhadh a-mach
loidhne mhì-fhreagarrach.

Fàisneachdan

Fo chluasagan mo shean
bha polomints
agus smuig-aodaich,

agus os cionn nan cluasagan,
air mullach chasan na leaba,
bha cnapan meatailt

ann an cruth
lòtasan
dùinte.

Bhiomaid gan togail,
mi fhìn ’s mo bhràthair,
agus a’ cur rudan sna beàrnan fodhpa –

pìosan beaga pàipeir,
fàisneachdan dìomhair,
ann an làmh-sgrìobhaidh neo-chiontach.

Nuair a bhàsaich i
chaidh an leabaidh a ghluasad
agus rùraich mi son meòrachan ar n-òige.

Agus cha robh sgeul orra idir.